Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının qanunsuz dövriyyəsinə və narkomanlığa qarşı mübarizəyə dair hüquq-mühafizə orqanları aspektindən elmi-analitik təhlil
Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının qanunsuz dövriyyəsi müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin təhlükəsizliyinə, ictimai sabitliyə və insan kapitalının inkişafına ciddi təhdid yaradan transmilli cinayətkarlıq formalarından biri hesab olunur. Bu problem təkcə cinayət-hüquqi müstəvidə deyil, eyni zamanda ictimai sağlamlıq, sosial rifah, iqtisadi inkişaf və demoqrafik təhlükəsizlik baxımından da strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına görə, dünyada təxminən 296 milyon nəfər narkotik vasitələrdən qeyri-tibbi məqsədlərlə istifadə edir və onların 39 milyondan çoxu narkotik asılılıqdan əziyyət çəkir. Narkotik istifadəsi nəticəsində hər il 500 mindən artıq insanın vaxtından əvvəl həyatını itirməsi bu problemin qlobal miqyasını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu göstəricilər narkomanlığın artıq yalnız fərdi davranış pozuntusu deyil, geniş ictimai sağlamlıq böhranı olduğunu sübut edir.
Azərbaycan Respublikası narkotik təhlükəsinə qarşı mübarizəni dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti kimi müəyyən etmiş və bu sahədə ardıcıl normativ-hüquqi, institusional və strateji tədbirlər həyata keçirmişdir. “Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının qanunsuz dövriyyəsinə və narkomanlığa qarşı mübarizəyə dair 2025–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” mövcud problemlərə elmi əsaslı və kompleks yanaşmanı təmin edən mühüm strateji sənəd kimi çıxış edir.
Bu tədqiqatın məqsədi Dövlət Proqramının hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti kontekstində elmi təhlilini aparmaq, proqram çərçivəsində nəzərdə tutulan mexanizmlərin kriminoloji və institusional effektivliyini qiymətləndirməkdir.
Kriminoloji nəzəriyyədə narkotik cinayətkarlığı yüksək gəlirlilik, təşkilatlanma və gizlilik səviyyəsi ilə seçilən, sosial təhlükəlilik əmsalı yüksək olan cinayət fəaliyyəti kimi xarakterizə edilir. Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi çoxpilləli struktur təşkil edir və istehsal, daşınma, saxlanma, satış və istehlaka cəlbetmə mərhələlərini əhatə edir.
ÜST və BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin (UNODC) tədqiqatlarına əsasən, müasir dövrdə narkotik bazarında sintetik maddələrin payı sürətlə artır. Bu maddələrin əsas xüsusiyyəti onların istehsalının nisbətən ucuz, daşınmasının asan və hüquqi nəzarətdən yayınma imkanlarının daha geniş olmasıdır. Elmi yanaşmalar göstərir ki, bu faktorlar hüquq-mühafizə orqanları üçün yeni metodoloji və texnoloji çağırışlar yaradır.
2025–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, “Narkotik vasitələr və psixotrop maddələr haqqında” Qanuna, habelə BMT-nin 1961-ci il tarixli Konvensiyası, 1971-ci il tarixli Psixotrop Maddələr haqqında Konvensiyası və 1988-ci il tarixli Konvensiyasının müddəalarına uyğun şəkildə hazırlanmışdır.
Proqram hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını dəqiqləşdirir, onların səlahiyyət bölgüsünü müəyyən edir və institusional məsuliyyət mexanizmlərini gücləndirir. Hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi narkotik cinayətləri üzrə istintaqın keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və cinayət məsuliyyətinin diferensiallaşdırılmasına xidmət edir.
Hüquq-mühafizə orqanlarının narkotiklərlə mübarizədə əsas funksiyalarından biri operativ-axtarış tədbirlərinin həyata keçirilməsidir. Dövlət Proqramında operativ tədbirlərin analitik məlumatlara, risk qiymətləndirməsinə və kriminal kəşfiyyat metodlarına əsaslanması xüsusi vurğulanır.
Müasir elmi yanaşmalar göstərir ki, narkotik cinayətkarlığı ilə mübarizədə yalnız reaktiv deyil, proaktiv model daha effektivdir. Bu model çərçivəsində hüquq-mühafizə orqanları cinayət baş verdikdən sonra deyil, potensial riskləri qabaqcadan müəyyən etməklə fəaliyyət göstərir.
Narkotiklərlə bağlı cinayət işlərinin istintaqı xüsusi bilik və peşəkarlıq tələb edir. Dövlət Proqramı istintaq orqanlarının kriminalistik laboratoriyalarla təmin olunmasını, ekspertiza imkanlarının genişləndirilməsini və mütəxəssislərin ixtisasartırma kurslarına cəlb edilməsini nəzərdə tutur.
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, narkotik cinayətləri üzrə sübut bazasının keyfiyyəti məhkəmə qərarlarının obyektivliyinə birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan hüquq-mühafizə orqanlarının elmi əsaslı istintaq metodlarından istifadə etməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın geostrateji mövqeyi narkotiklərin tranzit dövriyyəsi riskini artırır. Dövlət Proqramı çərçivəsində gömrük və sərhəd nəzarətinin texniki imkanlarının genişləndirilməsi, skanerlərin, biometrik sistemlərin və beynəlxalq məlumat bazalarının tətbiqi nəzərdə tutulur.
ÜST və UNODC-nin tövsiyələrinə əsasən, sərhəd nəzarətində hüquq-mühafizə və səhiyyə orqanları arasında koordinasiya narkotiklərin yayılmasının qarşısının alınmasında effektiv mexanizm hesab olunur.
Hüquq-mühafizə orqanlarının narkotiklərlə mübarizədə preventiv rolu elmi ədəbiyyatda xüsusi vurğulanır. Dövlət Proqramı hüquq-mühafizə orqanlarının təhsil müəssisələri və yerli icmalarla əməkdaşlığını genişləndirir.
ÜST-nin statistik məlumatlarına əsasən, erkən profilaktik tədbirlərin həyata keçirildiyi ölkələrdə gənclər arasında narkotik istifadəsi 20–30% daha aşağı səviyyədə qeydə alınır. Bu fakt profilaktikanın hüquq-mühafizə fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsi olduğunu təsdiqləyir.
Narkotik cinayətkarlığının transmilli xarakteri beynəlxalq əməkdaşlığı zəruri edir. Dövlət Proqramı hüquq-mühafizə orqanlarının beynəlxalq təşkilatlarla məlumat mübadiləsini, birgə əməliyyatları və təlim proqramlarını genişləndirməyi hədəfləyir.
Azərbaycanın regional və qlobal platformalarda iştirakı narkotik şəbəkələrinin ifşasında və qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsində strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Elmi proqnozlara əsasən, Dövlət Proqramının effektiv icrası narkotik cinayətkarlığının səviyyəsinin azalmasına, hüquq-mühafizə orqanlarının institusional potensialının güclənməsinə və ictimai sağlamlıq göstəricilərinin yaxşılaşmasına səbəb olacaqdır.
“Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının qanunsuz dövriyyəsinə və narkomanlığa qarşı mübarizəyə dair 2025–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” hüquq-mühafizə aspektindən elmi əsaslara söykənən, kompleks və strateji sənəd kimi qiymətləndirilir. Proqram narkotik cinayətkarlığına qarşı mübarizədə hüquqi, institusional və preventiv mexanizmlərin sintezini təmin edir.
Hüquq-mühafizə orqanlarının bu prosesdə rolu yalnız cinayətlərin aşkar edilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ictimai təhlükəsizliyin təmin olunması və sağlam cəmiyyətin formalaşdırılmasına yönəlmiş preventiv funksiyanı da əhatə edir.
